I-Sharpeville neNdaba yaseCato Manor

Usuku Lomhlaba Wonke Lwamalungelo Abantu lugujwa ngomhlaka 10 Disemba njalo ngonyaka ukuhlonishwa ukwamukelwa kweZizwe Ezihlangene zincela ku- Universal Declaration of Human Rights ngo-1948. Kodwa eNingizimu Afrika sikhumbula uSuku Lwamalungelo Abantu ngomhlaka 21 Mashi, ukukhumbula imicimbi eyenzeka ngalolu suku ngo-1960, ngesikhathi amaphoyisa evulela ngenhlamvu ebhekise kubabhikishi, abulala abantu abangama-69, futhi alimaza kabi abanye abangu-180. Akwaziwa ngokuqiniseka ukuthi kungani amaphoyisa athatha izinyathelo ezinqala ngalabo ababambe iqhaza kwimashi yokulwa namapasi ethi yayihlelwe yi-PAC, okwakuthiwa yayinokuthula ngaphambi kokudutshulwa, kodwa kunombono wokuthi izehlakalo ezazenzeka eThekwini emasontweni ambalwa ngaphambi kweSibhicongo sase-Sharpeville yizo ezazimise amaphoyisa manzonzo.

Durban’s first beer hall in Victoria Street, now Bertha Mkhize Street
Durban’s first beer hall in Victoria Street, now Bertha Mkhize Street

I-Cato Manor yayiyisizinda sezinto zezepolitiki ngasekupheleni kweminyaka yama-1950, lapho idolobha laliqala ukukhipha ngenkani futhi lihlasela kanzima abapheki bakabhiya ngokungemthetho. I-Durban System ibone idolobha likhiqiza utshwala balo elizolidayisa emahholo kabhiya kamasipala, okuholele ekutheni kube nokuphikisana okukhulu nabesifazane base-Cato Manor, iningi labo ebelincike emholweni abawenzayo ngokwenza imisebenzi yabo yobhiya ukondla imindeni yabo.

Ngomhlaka 23 Januwari 1960, iqembu lamaphoyisa lalibandakanyeka “emisebenzini ejwayelekile yokuvikela ubugebengu” (ngokwefayela le-SAPS Museum 667-29 / 2 / 1B- 6 / 14-1) ngenkathi behlaselwa yiqembu labahlali elinolaka . Bashiyile indawo, futhi bekholelwa ukuthi yinto eyenzeka yodwa, futhi bengaqapheli ngokusobala ukuthi kunzima kanjani e- Cato Manor, babuya ngakusasa bayoqhubeka nokufuna kwabo abaphisa utshwala ngokungemthetho.

Armed women clamouring for the closure of the beer halls

Armed women clamouring for the closure of the beer halls

Ayengu-24  amaphoyisa abehlola le ndawo ngesikhathi eba nengxabano nowesifazane wakwesinye ishibhini othe iphoyisa limi ngonyawo lwalo. Ukumemeza kwakhe kudonse abantu bendawo ababekhokhisa amaphoyisa. Amaphoyisa aphoqeleke ukuba akhosele ezindlini ezimbili ezakhelene, kodwa isixuku ebesithukuthele, okubikwa ukuthi sasicishe sifike ku-1000, sephula iminyango, kwashona amaphoyisa ayisishiyagalolunye, kuhlanganisa namaphoyisa amahlanu amnyama akhandwa ngamatshe agencwa abulawa. Kukholakala ukuthi lesi yisibalo esiphezulu samaphoyisa abulawa esigamekweni esisodwa, futhi kungezinye zezizathu okungenzeka ukuthi zibekwe ezenzweni ezingezinhle zamaphoyisa aseNingizimu Afrika ngemuva kwezinyanga ezimbili.

Ukuphendula izehlakalo ezenzeka ngeSonto lomhlaka-24 Januwari 1960, izakhamuzi ezingamashumi amathathu nanye zase-Cato Manor zaboshwa zabekwa amacala okubulala amaphoyisa. Abasolwa abalishumi bagwetshwa intambo, kanti abanye abesilisa abangamashumi amabili nanye abadonsa izigwebo zasejele eziphakathi konyaka owodwa kuya eshumi nanhlanu.

Indaba yaseCato Manor ingundabamlonyeni wombukiso wezithombe oKwaMuhle Museum, einxenye ye-Durban Liberation Heritage Route.

Izithombe ngezilokotho ze- www.timeslive.co.za